Ο Βρετανός αρχιτέκτονας Σερ Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ (Βραβείο Pritzker 2023) δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις, τουλάχιστον για τους αναγνώστες του FACT.
Εμείς, το ευρύ κοινό, τον γνωρίσαμε όταν το γραφείο του ανέλαβε, μετά από διεθνή διαγωνισμό, τον σχεδιασμό της επέκτασης του Εθνικού και Αρχαιολογικού Μουσείου.

Πρόσφατα, βρέθηκε στην Αθήνα, με αφορμή το Athens Democracy Forum και συζήτησε με την εξαιρετική πολιτιστική συντάκτρια των New York Times Farah Nayeri για το αν ο Πολιτισμός μπορεί να σώσει τη Δημοκρατία.

Ο David Chipperfield και η Farah Nayeri.
                                                 Φωτογραφία: Athens Democracy Forum

Η αλήθεια είναι ότι ο τίτλος «Can Culture save Democracy?» παραπέμπει σε θέμα έκθεσης Πανελλαδικών Εξετάσεων, ίσως γι αυτό, οι περισσότεροι, αρκέστηκαν να πληροφορηθούν όσα είπε διαβάζοντας, απλώς, ρεπορτάζ. Τα διαβάσαμε κι εμείς αλλά για να σχηματίσουμε άποψη, περιμέναμε να δημοσιευθεί το βίντεο της συζήτησης.

Πράξαμε άριστα γιατί όσα ακούσαμε ήταν εξαιρετικά σημαντικά, βαθιά πολιτικά και υπερβαίνουν κατά πολύ όσα καταγράφηκαν για τη σχέση της Αθήνας με την ανάπτυξη του Τουρισμού.

Όλοι ξέρουμε ότι και ο τελευταίος αρχιτέκτονας, ακόμα κι όταν σχεδιάζει ένα κοτέτσι, παράγει περισσότερη πολιτική από έναν βουλευτή, πόσο μάλλον όταν ο αρχιτέκτονας είναι αυτής της εμβέλειας. 

Καταρχάς μίλησε για το έργο για το οποίο πήρε το Pritzker, το λεγόμενο και «Νόμπελ Αρχιτεκτονικής», την ανακατασκευή του Neues Museum στο πρώην Ανατολικό Βερολίνο που είχε καταστραφεί από τους βομβαρδισμούς του Β’Π.Π. και είχε παραμείνει ερείπιο.

Κεντρική θέση στο σχέδιο Τσίπερφιλντ ήταν η διατήρηση όσων υλικών και αρχιτεκτονικών μελών είχαν επιβιώσει της καταστροφής. Δημιουργήθηκε σάλος. Δημοσιεύθηκαν εκατοντάδες άρθρα στον Τύπο, φορείς έκαναν παραστάσεις, ακόμα κι πολίτες επικοινώνησαν μαζί του για να διαμαρτυρηθούν.
Πώς αντέδρασε;
Αντί να κρυφτει, συμμετείχε ενεργά, ο ίδιος στη διαβούλευση με στόχο να τους πείσει για την πρότασή του.

Υπάρχει κάτι πιο πολιτικό από τη διαβούλευση;
Για το ΕΑΜ δεν προηγήθηκε κάποια δημόσια διαβούλευση και το θέμα εξαντλήθηκε με σποραδικά άρθρα στον Τύπο και σχόλια στα σόσιαλ μήντια.

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και η άποψή του για το τι καλείται να κάνει ένας αρχιτέκτονας όταν καλείται να σχεδιάσει ένα Μουσείο. «Οι αρχιτέκτονες είναι εντελώς αναξιόπιστα άτομα όταν η συζήτηση φτάνει στην εξουσία και την αλήθεια», εννοώντας, φυσικά, ότι δεν είναι οι δουλειά του να επιλύει τα politics που αφορούν κάθε δημόσιο έργο. «Επίσης, δεν υπάρχει αλήθεια», σημείωσε. Ψέματα;
«Πελάτης του αρχιτέκτονα είναι τα εκθέματα, οι επισκέπτες και το ΔΣ», είπε.

Πρώτα τα εκθέματα λοιπόν και μετά τα υπόλοιπα. Οπότε, εμείς τουλάχιστον, δεν πήραμε «τόσο βαριά» τη δήλωση ότι ναι μεν το σχέδιο του καλύπτει την πρόσοψη του κτηρίου αλλά ο περιβάλλον χώρος δεν είναι κάτι τόσο αξιόλογο. Άλλωστε, όπως ανακοινώθηκε χθες, κατέθεσε ένα τροποποιημένο σχέδιο για την πρόσοψη του Μουσείου.

Αυτό που αξίζει να ακούσετε όμως είναι το τελευταίο μέρος και όσα είπε για τη δράση του μη κερδοσκοπικού οργανισμού και think tank Fondacion RIA που ίδρυσε και χρηματοδότησε το 2017 στη Γαλικία, ένα μέρος με το οποίο διατηρεί προσωπικούς δεσμούς. Ο RIA δεν ασχολείται με τον παραδοσιακό σχεδιασμό μεμονωμένων κτηρίων αλλά επικεντρώνεται στον στρατηγικό χωροταξικό σχεδιασμό και τη βιώσιμη ανάπτυξη, αναλύοντας σε βάθος τη σχέση ανάμεσα στο δομημένο περιβάλλον, τη φύση και τις τοπικές οικονομίες όπως η αλιεία και η γεωργία.

Συνεργάζεται στενά με τις τοπικές κοινότητες και τις δημόσιες αρχές και προωθεί τη δημιουργία ποιοτικών δημόσιων χώρων, τη βελτίωση της κινητικότητας και την αναζωογόνηση υποβαθμισμένων περιοχών με στόχο τη διαφύλαξη της τοπικής ταυτότητας.

Το καλοκαίρι του 2024, το ίδρυμα εγκαινίασε το νέο του αρχηγείο, την Casa RIA, στην πόλη Santiago de Compostela, μετατρέποντας ένα πρώην σανατόριο του 20ού αιώνα σε έναν σύγχρονο, ανοικτό πολιτιστικό και ερευνητικό κόμβο. Το κτίριο αποκαταστάθηκε από το γραφείο του Chipperfield και πλέον φιλοξενεί εκθέσεις, συνέδρια, καθώς και διεθνείς ερευνητές ή φοιτητές που εργάζονται πάνω σε θέματα βιωσιμότητας.

Όπως είπε, μέσα από αυτή τη συνολική προσπάθεια, ο Chipperfield κάνει πράξη τη βασική του πεποίθηση ότι η αρχιτεκτονική πρέπει να ξεπερνά την απλή αισθητική και να υπηρετεί τις πραγματικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες των ανθρώπων.

Μάλιστα, περιέγραψε τον εαυτό του ως ένα προνομιούχο που έχει χρέος να επιστρέψει κάτι στην κοινωνία.
Μακάρι όλοι να μιλούσαν έτσι.

Μια παρατήρηση μόνο: στην αρχή της συζήτηση αναφέρονται στο χώρο που αυτή γίνεται, τη Στοά του Αττάλου όπου στεγάζεται και το μουσείο της Αρχαίας Αγοράς και γίνεται η σύγκριση με το Neues Museum γιατί και στη Στοά του Αττάλου, ο αρχιτέκτονας Ιωάννης Τραυλός διατήρησε  πολλά από τα αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη. Υπάρχει μια διαφορά. Η αναστήλωση της Στοάς του Αττάλου ήταν ένα αρχαιολογικό πείραμα. Η αναστήλωση έγινε με αρχαία εργαλεία ακριβώς για να μάθουμε περισσότερα για τις οικοδομικές πρακτικές κατά την Αρχαιότητα. Διαβάστε το μικρό σχετικό βιβλιαράκι της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών που έκανε τις ανασκαφές στο χώρο της Αρχαίας Αγοράς. Περιγράφει ακριβώς όσα μάθαμε κατά την αναστήλωση του χώρου.