Εφόσον η οδύνη της επικαιρότητας έθεσε “το κρασί ως ύφος ζωής” σαν το ζητούμενο της εβδομάδας, η στήλη θα απαντήσει με μια αναφορά σε επιλεγμένα οινοποιεία της Ευρωπαϊκής Μεσογείου. Μπορεί όλα τους να έχουν οινική παραγωγή υψηλής ποιότητας, όμως το ενδιαφέρον μας εδώ εστιάζεται στην αρχιτεκτονική των κτιρίων τους και στον τρόπο που συνδιαλέγονται με το ευαίσθητο τοπίο των αμπελώνων. Καθένα προσεγγίζει με το δικό τους τρόπο τον παιγνιώδη νεολογισμό του τίτλου, η ετυμολογία του οποίου θα μπορούσε να αποδίδεται ως

  • Οινοτοπία (νεολογισμός) < αρχ. ελληνική οίνος + τόπ(ος)-ία (αγγλική winescape-s): τοπία κρασιού.

Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης, Scapearchitecture.


Η αόρατη πόλη του Bargino

Antinori nel Chianti Classico / Archea Associati / San Casciano Val di Pesa, Ιταλία – 2013 

Στα μισά του δρόμου ανάμεσα στην Φλωρεντία και τη Σιένα, βρίσκεται ένα εκ των οινοποιείων της Antinori: το Antinori nel Chianti Classico. Θα περίμενε κανείς ότι μια τέτοιου μεγέθους μονάδα θα είχε οριστικά διαταράξει την αρμονία του τοπίου της Τοσκάνης, καθώς με επιφάνεια 49.000 τετραγωνικών μέτρων ξεπερνά σε έκταση το χωριό Bargino που βρίσκεται δίπλα του. Όμως οι αρχιτέκτονες της Archea Associati χειρίστηκαν το πρόβλημα με μαεστρία, βυθίζοντας το οινοποιείο στο έδαφος σε δύο κλιμακωτά επίπεδα, με τους αμπελώνες να περνούν σαν μια πράσινη κουβέρτα από πάνω του, καμουφλάροντάς το και διατηρώντας σταθερή θερμοκρασία στα κελλάρια του. Οριζόντιες σχισμές και κυκλικές οπές εξασφαλίζουν τον φωτισμό και αερισμό του συγκροτήματος, ενώ φινιρίσματα από τερακότα και προδιαβρωμένο χάλυβα Corten υπογραμμίζουν το γαιώδη, χθόνιο χαρακτήρα του. Αν και κάτω από τις κυματοειδείς φυτεμένες στέγες ο επισκέπτης θα βρει χώρους δοκιμής και αγοράς κρασιού, εστιατόριο, βιβλιοθήκη και αμφιθέατρο, είναι οι πολλαπλές θέες προς το τοπίο της Τοσκάνης αυτές που δεν τον αφήνουν τελικά να φύγει. Μαζί με μια ελαφρά ζαλάδα από το chianti.

To οινοποιείο ενσωματώνεται στο τοπίο πολύ καλύτερα από το χωριό Bargino δίπλα του.
(φωτογραφία: Archea Associati)

Κυκλικές οπές, γραμμικές σχισμές και αμπέλια. (φωτογραφία: Archea Associati)

Το καδράρισμα της θέας προς τους λόφους της Τοσκάνης. (φωτογραφία: Archea Associati)

Μια γκαλερί δωρικού ρυθμού 

Château La Coste Art Gallery / Renzo Piano / Aix-en-Provence, Γαλλία – 2017

Δεν είναι εύκολα να περιγράψει κανείς περιληπτικά τι είναι το Château La Coste στην Προβηγκία. Ας πούμε ότι είναι ο ευτυχής γάμος ανάμεσα σε ένα τεράστιο κτήμα με βιοδυναμικούς αμπελώνες και μια μόνιμη συλλογή τέχνης και αρχιτεκτονικής κάτω από τον ήλιο της Μεσογείου. Από τα κτίρια του Château La Coste, μια μικροσκοπική γκαλερί τέχνης 285 τετραγωνικών μέτρων, σχεδιασμένη από τον Renzo Piano, ξεχωρίζει με τον τρόπο που γίνεται ένα με το τοπίο. Τοιχεία από ανεπίχριστο σκυρόδεμα δημιουργούν ένα όρυγμα που διαπερνά τον κλειστό χώρο της γκαλερί, 6 μέτρα κάτω από την επιφάνεια των αμπελιών, για να καταλήξει σε μια πλατφόρμα έκθεσης γλυπτικής με θέα προς ένα reflection pool και το φυτεμένο πρανές. Ο κλειστός χώρος σκιάζεται από μια ημιδιαφανή οροφή εφελκυόμενης μεμβράνης σε σχήμα παράλληλων οριζόντιων ιστίων, σε πλήρη ευθυγράμιση με τις συστοιχίες των αμπελιών εκατέρωθέν της. Με λίγες χειρονομίες δωρικής αυστηρότητας, ο Piano βυθίζει τους επισκέπτες του μέσα στον αμπελώνα, τους αποσυνδέει από τις προοπτικές της περιοχής αφήνοντας μόνο τον ουρανό να τους θυμίζει που βρίσκονται, και τους παραδίδει στα εκάστοτε εκθέματα της γκαλερί. Ή – ίσως ακόμα καλύτερα – στον άδειο χώρο της. 

Τα λευκά ιστία της γκαλερί ακολουθούν τις γραμμές των αμπελιών. Μια αρχιτεκτονική πλήρως ευθυγραμμισμένη με το τοπίο που την φιλοξενεί. (φωτογραφία: RPBW)

O λιτός εσωτερικός χώρος της γκαλερί και η θέα προς το φυτεμένο πρανές. (φωτογραφία: RPBW)

Η πλατφόρμα έκθεσης γλυπτικής, η reflection pool, το πρανές. (φωτογραφία: RPBW)

Form follows feminine

Château La Coste Niemeyer Pavilion / Oscar Niemeyer / Aix-en-Provence, Γαλλία – 2022

Θα μείνουμε στο Château La Coste, γιατί εδώ κτίστηκε – μετά θάνατον – το τελευταίο κτίριο του μεγάλου Βραζιλιάνου αρχιτέκτονα Oscar Niemeyer (1907-2012). O Niemeyer είχε μια εντελώς δική του αντίληψη για τη μοντέρνα αρχιτεκτονική, που τον έφερνε διαρκώς σε ρήξη με τη λόγια αρχιτεκτονική σκηνή της Ευρώπης. Με τα δικά του λόγια:

“Δεν με ελκύουν οι ορθές γωνίες ή η ευθεία γραμμή, σκληρή και άκαμπτη, φτιαγμένη από τον άνθρωπο. Με ελκύουν οι ρευστές αισθησιακές καμπύλες. Οι καμπύλες που βρίσκω στα βουνά της χώρας μου, στο ελικοειδές σχήμα των ποταμών της και στο σώμα της αγαπημένης γυναίκας. Καμπύλες συνθέτουν ολόκληρο το σύμπαν.”

Το κτίριό του στο Château La Coste είναι μια γιορτή της καμπύλης που αναπτύσσεται στα 520 τετραγωνικά μέτρα ενός εκθεσιακού χώρου και ενός μικρού αμφιθεάτρου. Ουσιαστικά πρόκειται για μια πρόφαση κτιρίου, ώστε να μπορέσει ο μεγάλος δάσκαλος να δημιουργήσει άλλο ένα καμπυλωμένο σύμπαν. Ελαφρά αποκομμένο από το έδαφος, σαν να αιωρείται, με μια υδάτινη επιφάνεια νερού πάνω στην οποία αντανακλάται, αφήνει το τοπίο από αμπέλια Vermentino να διαπεράσει το χώρο μέσα από τις περιμετρικές τζαμαρίες του. Το κυλινδρικό αμφιθέατρο αγκυρώνει το κτίριο στη θέση του, ενώ ο μοναδικός τοίχος στον εκθεσιακό χώρο καταλαμβάνεται από μια επιμήκη τοιχογραφία του Niemeyer με το αγαπημένο του leitmotif: τη γυναικεία καμπύλη. “Form follows feminine”, συνήθιζε να λέει, αποδομώντας με ευχαρίστηση το περίφημο τσιτάτο “Form follows function” του Μοντέρνου Κινήματος. Τον ακούμε και σηκώνουμε το ποτήρι μας ψηλά.

Chateau la Coste – Provence – France: Το τελευταίο καμπυλωμένο σύμπαν του Niemeyer στην Προβηγκία.
[φωτογραφία: Stéphane Aboudaram / We Are Content(s)]

Chateau la Coste – Provence – France-Η θέα του αμπελώνα διαπερνά το κτίριο. [φωτογραφία: Stéphane Aboudaram / We Are Content(s)]

Chateau la Coste – Provence – France:Θα μπορούσε να είναι μια νέα απόδοση του triclinium της Villa Livia.- [φωτογραφία: Stéphane Aboudaram / We Are Content(s)]

Παρά τις δραματικές διαφορές τους σε μέγεθος και τρόπο αρχιτεκτονικής έκφρασης, ο κοινός παρονομαστής στα τρία επιλεγμένα κτίρια είναι ο τρόπος που μας τοποθετούν ως θεατές του τοπίου που τα περιβάλλει. Καδράρουν το πλάνο, αφήνουν έξω το θόρυβο και μας βάζουν πρώτη σειρά σε ένα κατασκευασμένο, ιδανικό τοπίο. Στο τοπίο όπως θα έπρεπε να είναι, κατά προτίμηση με ένα ποτήρι καλό κρασί στο χέρι. Ίσως μάλιστα φέρνουν στο νου τις τοιχογραφίες του κήπου στο υπόσκαφο δωμάτιο της έπαυλης της Λιβίας στη Ρώμη. Αλλά αυτό η στήλη θα το κρατήσει ως θέμα μελλοντικού άρθρου, σε εφεδρεία για την επόμενη φορά που η οδύνη της επικαιρότητας θα χτυπήσει κόκκινα. 

ΥΓ1: Τοσκάνη και Προβηγκία συνδέονται με μια υπέροχη διαδρομή 650 χιλιομέτρων που προσφέρεται για road trip (προσθέστε άλλα 200 για να βάλετε το Πιεμόντε στην εξίσωση). Ιδανικά θα διάλεγα άνοιξη. Κατά προτίμηση με ιταλικό αυτοκίνητο της Λομβαρδίας, ακολουθώντας επαρχιακούς δρόμους και με τα παράθυρα μισάνοιχτα, τόσο όσο χρειάζεται για να μπαίνει στην καμπίνα ο ήχος του εξακύλινδρου κινητήρα του. Γιατί και o δρόμος και το κρασί χάνουν την αξία τους χωρίς τα σωστά εργαλεία. 

ΥΓ2: Σε συνέχεια του παραπάνω, θεωρώ αναγκαίο – αν και ελπίζω περιττό – το disclaimer ότι αλκοόλ και οδήγηση δεν πάνε μαζί. Άλλωστε όλα τα παραπάνω μέρη έχουν υπέροχους ξενώνες.

Σελιδοδείκτες για το Σαββατοκύριακο: 

Στο ίδιο μήκος κύματος, δείτε την πρόταση του αρχιτέκτονα Φώτη Ζαπαντιώτη για ένα οινοποιείο στην Αιδηψό, την πρόταση των Fran Silvestre Arquitectos για το οινοποιείο Dominio d’Echauz στην Ισπανία, καθώς και το πολυβραβευμένο Liknon των K-Studio στη Σάμο. Δύο δικά μου άρθρα: ένας αποχαιρετισμός στον Oscar Niemeyer με αφορμή το θάνατό του το 2012 (στο The Book’s Journal) και η άγνωστη ιστορία της εμπλοκής του ανεξάντλητου Renzo Piano στο σχεδιασμό των Fiat της περιόδου 1980-90 (στο Driven To Write). Και για το τέλος, το Sideways του Alexander Payne, που έρχεται πάντα στο μυαλό μου μιλώντας για road trips, αμπελώνες και κρίσεις μέσης ηλικίας.