House in Monsaraz (φωτογραφία: João Guimarães)

Δεν μας ξένισαν τα επιφυλακτικά μηνύματα που λάβαμε σχετικά με το οινοποιείο Antinori των Αρχιτεκτονικών Νέων της περασμένης εβδομάδας. Το μέγεθος του κτιρίου και η δραστική επέμβαση που προκάλεσε στην περιοχή με την κατασκευή του φαίνεται να βάρυναν περισσότερο στην κρίση των αναγνωστών από την αριστοτεχνική ένταξή του στο τοπίο. Η αλήθεια είναι ότι τα υπόσκαφα κτίρια πολώνουν τη συζήτηση στην Ελλάδα, ίσως γιατί έχουμε την τάση να χτίζουμε με τρόπο ακραίο και σχεδόν παρασιτικό – και τα υπόσκαφα προσφέρονται για υπερβολές. Ωστόσο, έχοντας επαγγελματική εμπειρία από το σχεδιασμό τέτοιων κτιρίων, γνωρίζουμε από πρώτο χέρι τις αρχιτεκτονικές αρετές τους όταν σχεδιάζονται στο μεσογειακό τοπίο.

Επιλέξαμε να παρουσιάσουμε δύο παραδείγματα υπόσκαφων κτιρίων της Ιβηρικής χερσονήσου, αποφεύγοντας σκόπιμα την εγχώρια ομφαλοσκόπηση και εσωστρέφεια. Και τα δύο είναι κατοικίες, με εντελώς διαφορετική αρχιτεκτονική προσέγγιση, αλλά με κοινό παρονομαστή την υπόκλισή τους στο τοπίο που τα φιλοξενεί.

Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης, Scapearchitecture.

House in Monsaraz / Aires Mateus / Monsaraz, Πορτογαλία / 2019

“Φαντάσου τις σφαιρικές εσοχές που μένουν στο οικογενειακό παγωτό όταν το σερβίρεις το καλοκαίρι. Τώρα σχεδίασε έναν τετράγωνο, συμπαγή όγκο από μπετόν μέσα στον οποίο έχουν σκαφτεί μια σειρά από τέτοιες εσοχές που αλληλοτέμνονται φαινομενικά τυχαία. Στη συνέχεια τοποθέτησέ τον διαγώνια στις υψομετρικές καμπύλες ενός ελάχιστα επικλινούς οικοπέδου στο Monsaraz, ώστε ο μισός να βρίσκεται συνεπίπεδος με τη φυστική στάθμη του εδάφους και ο υπόλοιπος να εξέχει με θέα προς την τεχνητή λίμνη απέναντι. Το επίπεδο δώμα να είναι φυτεμένο, και μια διαγώνια σκάλα θα είναι η μόνη ορατή πρόσβαση στο εσωτερικό. Φινιρίσματα από αδρό οπλισμένο σκυρόδεμα, ξύλινες επενδύσεις εσωτερικά, λευκό χρώμα στους φωταγωγούς.”

Κάπως έτσι θα μπορούσε να είναι ένα AI prompt για το σπίτι που σχεδίασε το γραφείο των Aires Mateus στη νότια Πορτογαλία. Μια εξοχική κατοικία 175 τετραγωνικών μέτρων, σε ένα μια έκταση που οποιαδήποτε συμβατική κατοικία, όσο κομψή και μετρημένη, θα επιβαλλόταν το τοπίο με κυριαρχικούς όρους. Οι λιγοστοί εσωτερικοί χώροι της φωτίζονται από σφαιρικές και κυλινδρικές εσοχές στο φυτεμένο δώμα. Δεν είναι ένα σπίτι για όλους. Όπως κάθε αρχιτεκτονική που σέβεται τον εαυτό της, είναι κομμένη και ραμμένη sur mesure στα μέτρα αυτών που την παρήγγειλαν. Όμως ο τρόπος που αφομοιώνεται από το τοπίο και παράλληλα ξεχωρίζει από αυτό, είναι ένα μανιφέστο μιας αρχιτεκτονικής γενναίας και ανατρεπτικής, που ορίζεται επενδύοντας στην απουσία της.

 

Ο όγκος οπλισμένου σκυροδέματος τοποθετημένος διαγώνια στις υψομετρικές καμπύλες.
(φωτογραφία: João Guimarães)

Πλήρης απόκρυψη. (φωτογραφία: João Guimarães)

Οι σφαιρικές αποτμήσεις της οροφής και η σχέση τους με το καμπυλόμορφο τοπίο.
(φωτογραφία: João Guimarães)

Η τομή του κτιρίου κατά μήκος της κλίμακας πρόσβασης στο εσωτερικό του.

 

Landaburu Borda extension / Jordi Hidalgo Tané / Bera, Ισπανία / 2020

Το πρόβλημα που τέθηκε στον αρχιτέκτονα Jordi Hidalgo Tané ήταν απλό: έπρεπε να σχεδιάσει την επέκταση ενός διατηρητέου κτίσματος με τρόπο που δεν το ανταγωνίζεται αρχιτεκτονικά. Η προσέγγιση της επέκτασης ως υπόσκαφο κτίριο κάτω από το γειτονικό λόφο ήταν μονόδρομος – και τον ακολούθησε πιστά. Η επέκταση που σχεδίασε  φιλοξενεί τους χώρους διημέρευσης του συγκροτήματος και συνδέεται μέσω ενός γυάλινου διαδρόμου με το διατηρητέο, στο οποίο βρίσκονται τα υπνοδωμάτια. Γραμμικοί φεγγίτες διατρέχουν την οροφή, δίνοντας ένα εσωτερικό χώρο ανέλπιστα φωτεινό και ελαφρύ.

Η οροφή του υπόσκαφου τμήματος μεταγράφει τις καμπύλες του λόφου και ενώ παραμένει αυστηρά κάτω από αυτόν δεν παύει να υποδεικνύει με το σχεδιασμό του τη σχέση του με την αρχιτεκτονική της εποχής μας. Δείχνοντας έτσι ότι ο τρόπος να συνδιαλλαγεί η σύγχρονη αρχιτεκτονική με την παλαιότερη, δεν είναι η στείρα μίμηση της μορφολογίας της αλλά ο διάλογος μαζί της. Αν θέλετε ξαναδιαβάστε αυτή την πρόταση, γιατί εξηγεί πολλές από τις παθογένειες της αρχιτεκτονικής σήμερα. Και στην Ελλάδα.

Το παλιό κτίσμα Landaburu Borda αριστερά, η υπόσκαφη επέκτασή του δεξιά και ο γυάλινος διάδρομος που τα συνδέει. (φωτογραφία: Jose Hevia)

H αρχιτεκτονική της υπόσκαφης επέκτασης συνδιαλλέγεται δημιουργικά με το διατηρητέο κτίριο, χωρίς να το προσβάλλει. (φωτογραφία: Jose Hevia)

Ο φωτεινός εσωτερικός χώρος με τα περιμετρικά υαλοστάσια και τους φεγγίτες της οροφής απέχει πολύ από τα στερεότυπα που συνοδεύουν τα υπόσκαφα κτίρια. (φωτογραφία: Jose Hevia)

Δύο τομές που δείχνουν τη σχέση της υπόσκαφης επέκτασης με το διατηρητέο κτίριο και το πρανές του λόφου. (φωτογραφία: Jose Hevia)


Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε πολλά παραδείγματα ακόμα που αποδομούν το αρνητικό αποτύπωμα των υπόσκαφων κτιρίων στην εγχώρια συζήτηση. Δεν χρειάζεται. Στην τελική δεν έχει καν σημασία αν χτίζεις πάνω ή κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Σημασία έχει να χτίζεις με μέτρο, τιμώντας τη χθόνια φύση της αρχιτεκτονικής, που όσο και αν προσπαθεί ακόμα δεν έχει καταφέρει να υπερνικήσει τη σχέση της με το έδαφος και τη βαρύτητα. Τα υπόσκαφα κτίρια το πετυχαίνουν αυτό εξ’ ορισμού. Και όσο περισσότερο αποσύρονται από το βλέμμα, τόσο εντονότερη γίνεται η αρχιτεκτονική τους χειρονομία.

Σελιδοδείκτες για το Σαββατοκύριακο

Η ιστοσελίδα του φωτογράφου João Guimarães – που ανακάλυψα τυχαία γράφοντας το άρθρο.
Ένα ακόμα πολύ ενδιαφέρον υπόσκαφο στο Μεξικό – η απόσταση μεγάλη, η γλώσσα κοινή.
Και ένα στα βουνά του Ιράν – αιρετικό, αλλά θυμίζει Ελβετία.
Και η τεκμηριωμενη ματιά του Γιώργου Λιάλιου για τα υπόσκαφα στις Κυκλάδες και τις παθογένειές τους.