Ακριβοί καθρέφτες για πόλεις που τολμούν να κοιταχτούν σε αυτούς.
(Vieux Port pavilion, Μασσαλία, φωτογραφία: Nigel Young / Foster + Partners)

H στήλη έχει επανειλημμένα προβάλλει παραδείγματα αρχιτεκτονικής έκφρασης που προτάσσουν την ένταξη και την απόκρυψη της φόρμας τους, όχι ως επίδειξη κάποιας επίπλαστης σεμνότητας, αλλά ως μια εναλλακτική συνδιαλλαγή με το χώρο που τα περιβάλλει. Αν στην ύπαιθρο η μερική απόκρυψη κάτω από το έδαφος είναι ένας τρόπος, στο αστικό τοπίο τα πράγματα περιπλέκονται. Θα δούμε σήμερα 3 αρχιτεκτονικές χειρονομίες που κρύβουν σε κοινή θέα τη μορφή τους, σηκώνοντας προς την πόλη ένα καθρέφτη για να χαθούν στο είδωλό της. 

                                                                                                                                                                                                                  Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης / Scapearchitecture

Upside down

Vieux Port pavilion / Foster + Partners / Μασσαλία – 2013

To στέγαστρο στο Παλιό Λιμάνι (Vieux Port) της Μασσαλίας είναι η κορωνίδα της αστικής ανάπλασης που έλαβε χώρα εκεί το 2013. Είναι κατασκευασμένο σαν μια ανακλαστική λεπίδα από γυαλισμένο ανοξείδωτο χάλυβα διαστάσεων 46×22 μέτρων που αιωρείται 6 μέτρα πάνω από το έδαφος, ακουμπώντας πάνω σε οκτώ λεπτά κυλινδρικά υποστηλώματα από το ίδιο ανακλαστικό υλικό. Το ελάχιστο αντιληπτό πάχους στα άκρα του, καθώς και η σχεδόν πληρης έλλειψη εμφανών αρμών ανάμεσα στα μεταλλικά πάνελ, κάνει το στέγαστρο να μοιάζει σαν μια μονοκόμματη λεπίδα καθρέπτη. Μια ουρανοκατέβατη οφθαλμαπάτη. Η αντανάκλαση του ήχου ανάμεσα στις μεταλλικές επιφάνειες και το γρανιτένιο δάπεδο εντείνει την αίσθηση ενός δυναμικού αστικού πεδίου, στο οποίο γνωστά πράγματα εξακολουθούν να συμβαίνουν με διαφορετικό τρόπο. Το εφέ φέρνει στο μυαλό το σύμπαν της ταινίας Upside Down, αλλά χωρίς τη δυστοπική της ατμόσφαιρα. Κάτω από το στέγαστρο συμβαίνουν τα πάντα: παραστάσεις, καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις, διαμαρτυρίες, εορτασμοί. Είναι ένας πυκνωτής δραστηριοτήτων, και μαζί ένας ακριβός καθρέφτης στον οποίο η πόλις τολμά να κοιτάξει ψηλά για να αντιπαρατεθεί με το είδωλό της. 

Ένας αιωρούμενος καθρέφτης πάνω από το λιμάνι. (φωτογραφία: Nigel Young / Foster + Partners)

Σκίτσο του στεγάστρου. (πηγή: Foster + Partners)

Μια ουρανοκατέβατη λεπίδα “χακάρει” το οπτικό πεδίο. (φωτογραφία: Nigel Young / Foster + Partners)

Γράμματα μνήμης προς τον ουρανό

Dutch Holocaust Memorial of Names / Daniel Libeskind – SL / Άμστερνταμ – 2022

Το Ολλανδικό Μνημείο Ονομάτων του Ολοκαυτώματος στο Άμστερνταμ σχεδιάστηκε από το γραφείο Studio Libeskind (του Πολωνοεβραίου στην καταγωγή Daniel Libeskind) στην μνήμη των Ολλανδών Εβραίων, Σίντι και Ρομά που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Ο Libeskind δεν είναι ξένος με το θέμα, καθώς έχει υπογράψει τη συγκλονιστική χωρική εμπειρία του Εβραϊκού Μουσείου του Βερολίνου. Το Μνημείο του Άμστερνταμ δεν υστερεί πουθενά, καθώς έχει στηθεί αριστοτεχνικά πάνω σε ένα υποβλητικό κοντράστ. Ένα δαιδαλώδες πλέγμα από τοίχους κόκκινου τούβλο τραβά τον επισκέπτη να το εξερευνήσει. Πλησιάζοντας ανακαλύπτει ότι κάθε τούβλο – 102.000 συνολικά – έχει το όνομα ενός θύματος μαζί με την ηλικία του. Οι φαινομενικά ατέλειωτοι τοίχοι ονομάτων στηρίζουν πάνω τους τέσσερεις μεγάλες, γωνιώδεις, ανακλαστικές κατασκευές, των οποίων το σχήμα αντιστοιχεί στη φράση “Εις Μνήμην” γραμμένη με εβραϊκούς χαρακτήρες (כלזר), κάτι που γίνεται αντιληπτό μόνο αν δει κανείς το Μνημείο από ψηλά. Η αντίθεση ανάμεσα στα δύο στοιχεία είναι ακραία, σαν να πατάει κανείς με το ένα πόδι στην καυτή άμμο και με το άλλο στην κρύα θάλασσα. Οι τυχαίες αντανακλάσεις της πόλης, του μνημείου και των ίδιων των γραμμάτων πάνω στις επιφάνειές τους, δίνουν έναν έντονα συμβολικό χαρακτήρα στο σύνολο του LIbeskind, σχεδόν υπερβατικό. Εδώ, η πόλις δεν κοιτιέται απλώς στον καθρέφτη. Στέλνει μαζί το είδωλό της στον ουρανό. Εις μνήμην. In memoriam.כלזר

102.000 κόκκινα τούβλα και ένας πολύεδρος καθρέφτης “εις μνήμην”. (φωτογραφία: Kees Hummel / dezeen)

Τα γωνιώδη ανακλαστικά στερεά των Εβραϊκών χαρακτήρων στέκονται σε μαύρους κυλινδικούς αποστάτες, δίνοντας την αίσθηση ότι αιωρούνται. (φωτογραφία: Kees Hummel / dezeen)

Το Μνημείο από ψηλά. (φωτογραφία: Architectural Digest)

Μια πύλη ερμητικά κλειστή

Cloud Gate / Anish Kapoor / Σικάγο – 2006

Ίσως σκεφτεί κανείς ότι το Cloud Gate του Ινδοβρετανού καλλιτέχνη Anish Kapoor δεν είναι αρχιτεκτονική. Θα διαφωνήσω. Ή τουλάχιστον θα πω ότι δεν είναι λιγότερο αρχιτεκτονική από οποιοδήποτε κτίριο παραμένει ερμητικά κλειστό και σε αφήνει να το προσεγγίσεις μόνο εξωτερικά. Το Cloud Gate είναι ένα φαινομενικά απλό μεταλλικό οργανικό στερεό (από αυτά που οι αρχιτέκτονες υποτιμητικά αποκαλούμε blobs), εμπνευσμένο από το σχήμα σταγόνων υδραργύρου. Καταλάμβάνει χώρο 10×20 μέτρων, έχει ύψος 13 μέτρα, ενώ στο κέντρο του ανασηκώνεται κατά σχεδόν 4 μέτρα, διαμορφώνοντας μια πύλη που ο καλλιτέχνης ονομάζει με την ελληνική λέξη “ομφαλός”. Η δυσκολία της κατασκευής του υπήρξε αντιστρόφως ανάλογη της μορφής του, καθώς 168 πάνελ γυαλισμένου ανοξείδωτου χάλυβα έπρεπε να ταιριάξουν με ακρίβεια δεκάτων του χιλιοστού, επιτυγχάνοντας αυτό που ο πολύς Norman Foster (ο αρχιτέκτονας του στεγάστρου της Μασσαλίας) θεωρούσε αδύνατο: την τέλεια συναρμογή χωρίς αρμούς, τον τέλειο καθρέφτη – σημείο, που θα συγκέντρωνε το παραμορφωμένο είδωλο της πόλης πάνω του. Ο Kapoor το πέτυχε – χωρίς αστερίσκους. Δεν θα σταθούμε στη θεωρητικολογία του για το Cloud Gate, άλλωστε είναι γνωστός για τις εμμονές του. Αντί για αυτό, θα μείνουμε στις εικόνες του Cloud Gate από τον Νοέμβριο του 2025, φωτογραφημένο σε μια ανέλπιστα δυστοπική συγκυρία με διμοιρίες ICE να το περικυκλώνουν. Μπορεί η σκηνή να προκάλεσε ανησυχία, αλλά το γλυπτό έμοιαζε να αποτινάζει την εισβολή από πάνω του σαν να μην έτρεχε τίποτα. Το ερμητικά κλειστό καβούκι του ήταν η μεταφορά μιας πολιορκούμενης πόλης όσο κι αν βάλλεται δεν υποχωρεί. Και το μόνο που παραχωρεί στους εισβολείς της είναι η αποτρόπαια αντανάκλασή τους.

Το Cloud Gate σε ηλιόλουστες μέρες. (πηγή: Anish Kapoor)

Ένας ευχάριστα παραμορφωτικός καθρέφτης της πόλης. (πηγή: Anish Kapoor)

Αν και δεν αιωρείται, πάντα μου θύμιζε τα εξωγήινα διαστημόπλοια του υπέροχου φιλμ Arrival. (πηγή: Anish Kapoor)

ΥΓ: Είναι γεγονός ότι εκατομμύρια πουλιά πέφτουν θύματα αντανακλάσεων στις πόλεις κάθε χρόνο, προσκρούοντας πάνω σε κτίρια που έχουν καταστεί αόρατα στο οπτικό τους πεδίο. Η στήλη προφανώς δεν υποστηρίζει την υπερβολή: ούτε στην αλόγιστη χρήση ανακλαστικών υαλοπετασμάτων στην πόλη, ούτε στην τυφλή αντίδραση προς αυτή και στην άκριτη δαιμονοποίησή τους. Όπως οπουδήποτε αλλού, έτσι και στην αρχιτεκτονική, ο,τιδήποτε λειτουργεί ως φάρμακο σε μικρή δόση γίνεται δηλητήριο σε μεγάλη. Τα παραδείγματα που δείξαμε είναι και ο δείκτης του πώς τοποθετούμαστε απένατι στο θέμα.

Σελιδοδείκτες για το Σαββατοκύριακο: Το Cloud Gate μας θυμίζει τα λόγια του Ρολάν Μπαρτ όταν περιέγραφε την Citroen DS στις Μυθολογίες του 1957 ως “ένα αντικείμενο χωρίς αρμούς, που μοιάζει να έχει προκύψει από θεϊκή βούληση και όχι από ανθρώπινη εργασία.” Αξίζει να διαβάσετε το λήμμα της Wikipedia για το Cloud Gate. Δείτε επίσης το επιστημονικάτεκμηριωμένο installation Architecture of the Mirrors του ETH Zurich – εκτός από το φως αντανακλάται και ο ήχος.