Την Ημέρα των Ευχαριστιών το 2020, ο Δρ Joseph Varon παρηγορεί έναν ασθενή στη μονάδα εντατικής θεραπείας Covid-19 στο United Memorial Medical Center στο Χιούστον.Go Nakamura/Getty Images

 

 

Γράφει ο Ρωμανός Γεροδήμος*

 

Τι έμαθα από την πανδημία

 

Τα τελευταία πέντε χρόνια μάθαμε πολλά. Μάθαμε – ή μάλλον θυμηθήκαμε μετά από πολλά χρόνια – ότι η συλλογική ζωή μας, η παγκόσμια ζωή, μπορεί να αλλάξει δραματικά μέσα σε μία στιγμή. 

Μάθαμε ότι η επιστήμη, όταν έχει πολιτική και κοινωνική στήριξη, ηθική και οικονομική, μπορεί να κάνει τεράστια άλματα και να σώσει εκατομμύρια ζωές. 

Μάθαμε, και ακόμα μαθαίνουμε, ότι η πανδημία μάλλον ξεκίνησε σε ένα εργαστήριο της Κίνας, κάτι που συγκαλύφθηκε συστηματικά και από τις κινεζικές αρχές αλλά και από διεφθαρμένα τμήματα του πολιτικού και επιστημονικού κατεστημένου της Δύσης που δεν ήθελαν να σπάσουν τα αυγά.

Μάθαμε ότι, σε περιόδους πραγματικής και ξαφνικής κρίσης, το ελληνικό κράτος και η ελληνική κοινωνία, όπως και η ευρωπαϊκή, είναι αρκετά πιο ανθεκτικές και συντεταγμένες απ’ότι γενικά θεωρούμε σε καθημερινή βάση. 

Καθοριστικός παράγοντας είναι η απότομη και ορατή φύση της πρόκλησης: μόνο μια τέτοια κρίση μπορεί να σοκάρει την κοινή γνώμη και να νομιμοποιήσει ευέλικτες κινήσεις της εκτελεστικής εξουσίας. Μόνο μια τέτοιου είδους κρίση είναι εμπορεύσιμη από τα ΜΜΕ και τα ΜΚΔ και ερμηνεύσιμη από όλους εμάς που πάσχουμε από ψηφιακή διάσπαση της προσοχής. 

Με άλλα λόγια, όλα αυτά που οι θεωρητικοί των ΜΜΕ και των ειδήσεων φωνάζουν εδώ και 60 χρόνια, για το πότε και πώς ασχολούμαστε με τα κοινά, με την επικαιρότητα – όταν δηλαδή αυτή έχει συγκεκριμένα δραματικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που την κάνουν κατανοητή και εύπεπτη – συνδέονται απολύτως με τα περιθώρια ελιγμών της κρατικής εξουσίας. Το κοινωνικό συμβόλαιο στις φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν έχει σπάσει τελείως, απλώς φιλτράρεται και διαστρεβλώνεται μέσα από τους αλγόριθμους του χαοτικού ψηφιακού οικοσυστήματος.

Ωστόσο, θεωρώ ότι το μεγάλο μάθημα της πανδημίας ήταν άλλο. 

Η πανδημία του κορωνοϊού μας ανάγκασε, μέσω του υπαρξιακού σοκ, της παύσης και της απομόνωσης, να κοιτάξουμε τις ζωές και τις κοινωνικές δομές μας στον καθρέφτη. Απ’ότι φαίνεται αυτό που είδαμε δεν μας άρεσε καθόλου. Αμφισβητούμε πλέον ευθέως (ειδικά οι νεώτεροι) τη σημασία, το νόημα, όχι μόνο της αυτοεκπλήρωσης μέσα από την εργασία και την καριέρα, αλλά και τη νομιμοποίηση της ένταξης, της υποταγής του «εγώ» στο «εμείς», σε οργανωμένες ομάδες, σε οργανισμούς, σε επιχειρηματικές και πολιτικές ιεραρχίες∙ τις έννοιες του καθήκοντος, της τυφλής πίστης σε ιδέες ή ιδανικά, και της αυτοθυσίας για αυτούς. Είναι απολύτως λογικό και αναμενόμενο μετά από δεκαετίες καλλιέργειας του εγώ στο πλαίσιο ενός εντελώς θεμιτού φιλελεύθερου ανθρωπισμού και κριτικής σκέψης. Ωστόσο, θέτει το ερώτημα του πώς μπορούμε να επιβιώσουμε όταν οι δυνάμεις του αυταρχισμού και του ανταγωνισμού, οι δυνάμεις που πιστεύουν στον νόμο του ισχυρού και της τύχης, αποκτούν παγκόσμια κυριαρχία.

Υπάρχει η άποψη ότι η πανδημία άλλαξε τα πάντα. Αυτό είναι μόνο εν μέρει ακριβές. 

Η πανδημία, όπως και ο Ντόναλντ Τραμπ, λειτούργησαν ως «μαμή του μετανεωτερισμού»∙ ως καταλύτες αλλαγών που διαμορφώνονταν εδώ και δεκαετίες. Αποκάλυψαν το υπαρξιακό κενό και την εξασθένιση των μεγάλων αφηγημάτων, των ιδεολογιών, των αξιών που γαλούχησαν ολόκληρες γενιές. 

Αυτό που η πανδημία επιβεβαίωσε είναι οι ομοιότητες ανάμεσα στη γεωδυναμική και στη γεωπολιτική είναι εντυπωσιακές. Τεκτονικές πλάκες κινούνται αργά. Ενέργεια αδιανόητης ισχύος συμπιέζεται. Μεμονωμένα γεγονότα προκαλούν σεισμούς. Η ενέργεια εκλύεται και δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα. Όπως και στη γεωδυναμική, δεν μπορούμε να προβλέψουμε ακριβώς το πότε θα γίνει ο σεισμός, μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε τα ενεργά ρήγματα. Η πανδημία ήταν ένας τέτοιος σεισμός, ταυτόχρονα αποτέλεσμα συσσωρευμένης τριβής και δημιουργός ενός νέου τοπίου.

Νιώθουμε πλέον εντελώς ανίσχυροι απέναντι στο χάος της μετάβασης σε μια νέα τάξη πραγμάτων. Ίσως το μόνο που αυτή τη στιγμή μπορούμε να κάνουμε είναι να επουλώσουμε τον κοινωνικό ιστό τριγύρω μας.

 

*Ο Ρωμανός Γεροδήμος είναι Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής και Δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο του Bournemouth, ενώ διδάσκει και στην Ακαδημία του Σάλτσμπουργκ για τα ΜΜΕ και την Παγκόσμια Αλλαγή. Η έρευνά του μελετάει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν η δημοκρατία και η ασφάλεια σε ένα ασταθές, παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Έχει τιμηθεί με το βραβείο Arthur McDougall της Βρετανικής Εταιρείας Πολιτικών Σπουδών. Παράλληλα με το ακαδημαϊκό του έργο, δημιουργεί ταινίες μικρού μήκους και ντοκιμαντέρ, ενώ αρθρογραφεί τακτικά στα ελληνικά και διεθνή ΜΜΕ. Από τις εκδόσεις ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ανταποκρίσεις από τον 21ο αιώνα».